Haccın Çeşitleri Nelerdir?

Hac, yapılış biçimine göre üç çeşittir: ifrad, temettü ve kıran. İfrad haccında yalnızca hac için ihrama girilir ve umre yapılmaz. Temettü haccında umre yapıldıktan sonra ihramdan çıkılır, hac için yeniden ihrama girilir. Kıran haccında umre ile hac tek ihramda birleşir. Temettü ve kıran haccında hedy kurbanı vaciptir.

Üç hac türünün ortak noktası aynı menâsiktir: Arafat vakfesi, Müzdelife, Mina ve ziyaret tavafı hepsinde yapılır. Türleri ayıran şey niyet, umrenin hacla nasıl bir araya geldiği ve kurban yükümlülüğüdür. Aşağıda her türü Diyanet İlmihali, Din İşleri Yüksek Kurulu fetvaları ve TDV İslâm Ansiklopedisi ışığında, mezhep farkı varsa Hanefî görüşünü esas alarak anlattık.

Haccın Çeşitleri Nelerdir? Üç Hac Türü

Diyanet İlmihali’ne göre hac, yapılışı itibarıyla ifrad, temettü ve kıran olmak üzere üç çeşittir. Bu ayrım, haccın farzlarını değiştirmez; hepsinde ihrama girilir, Arafat’ta vakfe yapılır, ziyaret tavafı edilir. Fark, hac mevsiminde umrenin yapılıp yapılmadığında ve yapılıyorsa ayrı ihramla mı, aynı ihramla mı yapıldığındadır. Haccın kendisini, farziyetini ve genel çerçevesini hac nedir rehberimizde anlattık; bu sayfa yalnızca türleri ele alır.

Hükmü Bakımından Hac: Farz, Vacip, Nafile

Yapılış biçimine göre yapılan üçlü ayrım, hükme göre yapılan ayrımla karıştırılmamalıdır. Diyanet Hac Eğitimi sözlüğüne göre hac, hükmü itibarıyla da üç kısımdır. Farz hac, şartları taşıyan kişinin ömründe bir kez yapması gereken hacdır. Vacip hac, üzerine farz olmadığı hâlde kişinin adayarak kendine gerekli kıldığı hacdır; başlanıp bozulan nafile haccın kazası da vaciptir. Nafile hac ise farz hac eda edildikten sonra yapılan ikinci, üçüncü hac ile yükümlü olmayan çocuğun yaptığı hacdır. İfrad, temettü veya kıran; bu üç hükümden herhangi biri için seçilebilir.

Hac Ayları ve Niyetin Önemi

Hac mevsimi Şevval’le başlar, Zilkade’den geçerek Zilhicce’nin ilk on gününe kadar sürer. Hangi türün yapılacağı, mîkâtta ihrama girerken edilen niyetle belirlenir: yalnız hacca niyet eden ifrad, yalnız umreye niyet eden temettü, ikisine birden niyet eden kıran haccına girmiş olur. Bu yüzden niyet cümlesi, türün kendisidir. Ayrıntılı ilmihal bilgisi ve hac sözlüğü için Diyanet Hac Eğitimi sözlüğüne bakılabilir.

Kimler Hangi Hac Türünü Yapar?

Diyanet’in anlatımına göre Mekkeliler, Harem bölgesinde ve mîkât sınırları içinde oturanlar yalnız ifrad haccı yapabilir; temettü veya kıran onlar için geçerli değildir. Hac aylarından önce Mekke’ye gelip umre yapan ve orada kalan âfâkîler de aynı şekilde yalnız ifrad yapar. Mîkât sınırlarının dışından gelen âfâkîler ise üç türden birini seçebilir. Hacca gücü yetenlerin şartlarını hac kimlere farzdır yazımızda bulabilirsiniz.

İfrad Haccı Nedir? Umresiz Hac

İfrad, “tek yapma” anlamına gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ifrad haccı, umre yapmaksızın yalnızca hac menâsikini yerine getirerek eda edilir. Hacı, ihrama girerken sadece hacca niyet eder ve telbiye getirir; ihramdan ancak bayram sabahı tıraş olduktan sonra çıkar.

İfrad Haccı Nasıl Yapılır?

Diyanet İlmihali’ne göre ifrad niyetiyle ihrama giren hacı, Mekke’ye varınca kudûm tavafı yapar. Bu tavaf mîkât dışından gelenler için sünnettir. Ardından isterse haccın sa’yini de yapar ve ihramlı olarak Mekke’de bekler. Zilhicce’nin sekizinci günü, yani Terviye günü, Mina’ya veya Arafat’a çıkılır. Arefe günü Arafat vakfesi, bayram gecesi Müzdelife vakfesi yapılır; bayram sabahı cemre taşlanır, tıraş olunur ve ihramdan çıkılır.

Sonrasında farz olan ziyaret tavafı yapılır, Mina’ya dönülür ve teşrik günlerinde cemreler taşlanır. Mekke’den ayrılacak âfâkîler veda tavafıyla yolculuğu tamamlar. Arafat’tan sonraki Müzdelife durağının neden önemli olduğunu müzdelife nedir sayfamızda ayrıca ele aldık.

Hac aylarından önce Mekke’ye gelip umre yapan âfâkîler de ifrad yapar. Diyanet’e göre bunlar Mekke’de kaldıkları sürece başka umre yapamaz, Terviye günü hac için ihrama girer. Hac ayları girdikten sonra umre yaparlarsa temettü yapmış olmazlar; bu yanlış hareket yüzünden ceza kurbanı keserler.

İfrad Haccında Kurban Yükümlülüğü

Diyanet’e göre ifrad haccı yapanların hacda kurban kesmesi vacip değildir; isterlerse nafile olarak kesebilirler. Umre yapılmadığı için şükür kurbanı sebebi de doğmaz. Bu, ifrad haccını diğer ikisinden ayıran en pratik fark olarak görülür. Ceza gerektiren bir ihram ihlali varsa o ayrı bir kurban konusudur ve tür farkıyla ilgisi yoktur.

Temettü Haccı Nedir? Önce Umre, Sonra Hac

Temettü, “faydalanma” demektir. Hac mevsiminde umreyi yapıp ihramdan çıkan kişi, ihram yasaklarından bir süre kurtulup faydalandığı için bu türe bu ad verilmiştir. TDV’ye göre temettü haccında bir hac mevsiminde umre ve hac, her biri için ayrı ayrı ihrama girilerek eda edilir. Diyanet’e göre bu hac yapılırken hacı hac aylarında umreyi bitirmiş, memleketine dönmeden hac için yeniden ihrama girmiş olmalıdır.

Temettü Haccının Yapılışı

Hacı mîkâtta yalnız umreye niyet ederek ihrama girer. Mekke’de umre tavafını ve sa’yini yapar, ardından tıraş olup ihramdan çıkar. Bu aralıkta ihram yasakları kalkar. Zilhicce’nin sekizinci günü gerekli temizliği yapıp iki rekât namaz kılar, hacca niyet eder, telbiye getirir ve yeniden ihrama girer. Bundan sonrası ifrad haccındaki gibi devam eder.

Kudûm Tavafı ve İhram Yasakları

Diyanet Hac Eğitimi sözlüğüne göre temettü haccı yapanlar kudûm tavafı yapmaz; onların Mekke’ye gelişte yaptığı ilk tavaf umre tavafıdır. İhrama girilen her aşamada ihram yasakları geçerlidir. İhramın nasıl giyildiğini ve yasaklarını ihram nasıl giyilir yazımızdan öğrenebilirsiniz.

Kıran Haccı Nedir? Tek İhramla Umre ve Hac

Kıran, “birleştirmek” anlamına gelir. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun tanımıyla kıran haccı, aynı yılın hac mevsiminde umre ve haccın ikisine birden niyet edilip tek ihramla yapılan hacdır. Kıran haccı yapmak isteyen kişi mîkâta varınca ya da varmadan önce her ikisine birden niyet eder.

Kıran Haccı Nasıl Yapılır?

Diyanet İlmihali’ne göre kıran niyetli hacı önce umre tavafını ve umrenin sa’yini yapar, fakat tıraş olmaz ve ihramdan çıkmaz. Biraz dinlendikten sonra kudûm tavafını yapar; isterse haccın sa’yini de bu tavaftan sonra yapabilir. İhramlı olarak Mekke’de kalır, Terviye günü Arafat’a çıkar. Bayram sabahı Akabe cemresini taşlar, kurbanını keser, tıraş olur ve böylece hem umreden hem hacdan çıkmış olur.

Kıranda ihramdan çıkılmadığı için ihram yasakları umre bittikten sonra da sürer. Hacı tıraş olmadan, koku sürmeden ve dikişli elbise giymeden bayram sabahına kadar bekler. Bu süre diğer türlere göre daha uzundur ve hac mevsiminde kalabalık bir kafilede sabır ister.

Kıranda Tavaf ve Sa’y Sayısı

TDV’nin aktardığı görüşlere göre ulemânın çoğunluğunda kıran haccında umre ve haccın fiilleri iç içe girer ve bir tavaf ile bir sa’y yeterli olur. Hanefîler’e göre ise umre için bir, hac için bir olmak üzere iki tavaf ile iki sa’y şarttır. Bu sayfada Hanefî görüşü esas alındığı için kıran haccı yapan, hem umre hem hac için tavaf ve sa’yi yerine getirir. Ayrıca Diyanet fetvasına göre kıran niyetiyle umre yaptıktan sonra ikinci bir umre caiz değildir; haccı bitirdikten sonra umre yapılabilir.

İfrad, Temettü ve Kıran Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo üç türü, Diyanet İlmihali ve Din İşleri Yüksek Kurulu kaynaklarına dayanarak ihram, umre birleşimi ve kurban bakımından yan yana koyar. Hanefî mezhebi esas alınmıştır:

Tabloyu Nasıl Okumalı?

Üç türde de Arafat, Müzdelife, ziyaret tavafı ve cemre taşlama aynıdır; fark yalnızca umrenin yeri ile ihram ve kurban kuralındadır. Diyanet İlmihali bunu şöyle özetler: bayram sabahından sonraki görevlerde ifrad, temettü ve kıran haccı yapanlar arasında fark yoktur. Yani türü belirleyen şey, Mekke’ye varışta ve bayram sabahına kadar yapılanlardır.

Hangi Hac Türünde Kurban Gerekir?

Hac ve umrede kesilen kurbana hedy denir. Diyanet’e göre temettü veya kıran haccı yapanların hedy kesmesi vaciptir; bu kurban hac ile umreyi aynı mevsimde nasip eden Allah’a şükür niyetiyle kesildiği için şükür kurbanı adını alır. İfrad haccında ise kesmek vacip değil, isteğe bağlı nafiledir. Kurbanın ana kuralları şöyledir:

• İfrad: Kurban vacip değildir; kesilirse nafile sayılır.
• Temettü: Şükür kurbanı vaciptir.
• Kıran: Şükür kurbanı vaciptir.
• Kesim yeri: Harem bölgesi sınırları içindedir.
• Kesim zamanı: Bayramın birinci gününden üçüncü günü güneş batımına kadardır.

Bu yükümlülüğün dayanağı Bakara 2/196’dır. Diyanet Vakfı mealinde âyet şöyle der: hac günlerine kadar umre ile faydalanmak isteyen kimseye kolayına gelen bir kurban kesmek gerekir; kurban kesmeyen kimse hac günlerinde üç, memleketine döndüğünde yedi gün oruç tutar. Âyet bunun, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar için olduğunu da belirtir. Âyetin tamamı Diyanet’in Kur’an sitesinde okunabilir.

Hedy kurbanı kurban bayramında kesilen kurban gibi deve, sığır ve davar cinsinden olur. Deve ve sığır yedi kişi adına, davar bir kişi adına kesilir. Şükür kurbanının etinden sahibi de zengin fakir herkes de yiyebilir; ceza kurbanının etinden ise sahibi ve zenginler yiyemez, fakirlere dağıtılır.

Kurbanın Kesim Yeri ve Zamanı

Hedy, Harem bölgesi sınırları içinde kesilir; Harem dışında kesilirse nafile olanı hariç yeniden kesmek gerekir. Diyanet’e göre temettü ve kıran şükür kurbanı bayramın birinci günü tan yerinin ağarmasından üçüncü günü güneş batıncaya kadar kesilir. Bu süre kaçırılırsa ceza kurbanı da gerekir. Türkiye’den giden hacıların kurbanları genellikle organizasyon aracılığıyla vekâleten kesilir ve haber kafile başkanına bildirilir.

Kurban Kesemeyen İçin On Gün Oruç

Kurbanlık hayvan bulamayan temettü veya kıran hacısı toplam on gün oruç tutar; bunun üçü hac günlerinde, kalan yedisi eve döndüğünde tutulur. Hac günlerindeki oruç bayramdan önce tutulamadıysa kurban şarttır. Kurban kesme imkânı varken oruçla yetinmek ise caiz değildir. Ayrıntılı fetva için Diyanet Haber’deki hedy açıklamasına bakılabilir.

Türkiye’den Gidenler Hangi Hac Türünü Yapar?

Diyanet Haber’de yayımlanan Diyanet ilmihali anlatımına göre Türkiye’den hac yolculuğuna çıkan müminler genellikle temettü haccı yapar. Aynı kaynak, hac kafilelerinin bu nedenle önce umreyi, ardından haccı anlattığını belirtir. Hacılar Mekke’ye hac aylarında gelip umrelerini bitirir, ihramdan çıkar ve Terviye günü hac ihramına girer.

Temettünün Yaygın Olmasının Nedeni

Diyanet’in anlatımında nedene dair ayrı bir gerekçe yer almaz; ancak yapısı bunu açıklar. Temettüde umre sonrası ihramdan çıkılır ve hac gününe kadar ihram yasakları kalkar. Kıranda ise umreden sonra da ihramlı kalınır. Bu fark, süreye ve kolaylığa bakan çoğu hacı adayı için temettüyü daha uygulanabilir kılar. Bu bir hüküm değil, yapıdan çıkan bir gözlemdir.

Başvuru ve Kayıt Konusunda Not

Hac kaydı ve organizasyonu için resmî muhatap Diyanet İşleri Başkanlığı’dır; güncel duyurular Diyanet’in hac ve umre duyuru sayfasında yayımlanır. Hac kontenjanı ve kaydıyla ilgili aldatıcı vaatlere karşı yapılan resmî uyarıları hac başvurusunda resmî uyarılar sayfamızda topladık. RK Turizm hac turu düzenlemez; yalnız umre organizasyonu yapar.

Hangi Hac Türü Daha Faziletlidir?

Bu soruda mezhepler ayrılır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fazilet sıralaması Hanefîler’de kıran, temettü, ifrad; Mâlikîler’de ifrad, kıran, temettü; Şâfiîler’de aynı yıl haccın ardından umre yapma şartıyla ifrad, temettü, kıran; Hanbelîler’de ise temettü, ifrad, kıran şeklindedir. Bu nedenle “en faziletli hac hangisi” sorusunun tek cevabı yoktur.

Hanefî Mezhebine Göre Sıralama

Türkiye’de çoğunlukla Hanefî mezhebine göre ibadet edildiği için Hanefî sıralaması esas alınır: kıran en faziletli, temettü ikinci, ifrad üçüncüdür. Burada fazilet, hacıya düşen zorluk veya kolaylıkla değil, ibadetin umre ile birlikte ve tek ihramda eda edilmesiyle ilişkilendirilir. Fazilet farklı olsa da üç türde yapılan hac de geçerlidir.

Peygamberimizin Haccı Hangi Türdü?

Mezhep görüşlerinin ayrılmasının kaynağı, Hz. Peygamber’in haccının eda şekline dair rivayetlerin farklı olmasıdır. TDV’ye göre bazı rivayetlerde ifrad, bazılarında temettü veya kıran niyetiyle ihrama girdiği kaydedilir. Hicretin 10. yılında yapılan bu hac Veda Haccı adıyla anılır; bu bir hac türü değil, tarihî bir olaydır. Haccı anlatan âyetleri hac ile ilgili ayetler sayfamızda bulabilirsiniz.

Hac Türleri Arasında Niyet Değiştirmek Mümkün mü?

Yüksek Kurul fetvalarına göre türler arasındaki geçişin sınırları vardır. Hanefî mezhebinde umre için ihrama giren kişi, tavafın en az dört şavtını yapmadan hacca da niyet ederse haccı kırana dönüşür. Dört şavt yaptıktan sonra hacca niyet ederse bu niyet geçersizdir ve hac temettü olarak devam eder.

Kıranı Temettüye Çevirmek

Aynı fetvaya göre Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî mezheplerinde kıran haccına niyet eden kişi bu haccını temettüye çeviremez; Hanbelî mezhebi buna izin verir. İfrad niyetiyle kudûm tavafını yapan kişinin de haccını temettü veya kırana çevirmesi, çoğunluğa göre mümkün değildir. Kafilenizde böyle bir niyet karışıklığı yaşanırsa din görevlisine danışmak gerekir.

Haccın Ortak Menâsiki

Hangi türü seçerseniz seçin, bayram sabahından sonraki görevler aynıdır: Akabe cemresini taşlamak, tıraş olmak, ziyaret tavafını yapmak ve teşrik günlerinde Mina’da cemreleri atmak. Umre ile haccın genel farklarını, hükümlerini ve zamanını karşılaştırmak isterseniz umre ile hac arasındaki fark sayfamıza göz atın.

Haccın Çeşitleri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular